تحریم نقاشی در ایران هم زمان با ورود اسلام آغاز شد و تا زمان نصربن احمد سامانی در سده 4 هجری ادامه یافت. نصربن احمد سامانی مثل بقیه شاهان سامانی فردی شعر دوست و اهل دانش بود.

به اعتقاد صاحب نظران دوره شکوفائی نقاشی ایرانی فاصله زمانی بین سده های 7 تا 11 یعنی حدوداٌ از اواخر دوره سلجوقیان و اوایل دوره مغول تا دوره صفوی بوده است و در این دوران هم سده های 9 و 10 در اوج رواج هنر نقاشی به شمار می آیند. در این فاصله زمانی هنر نقاشی تحت حمایت مستقیم دربار و درباریان بوده و در کارگاه های سلطنتی انجام می شده و بیشتر اختصاص به آرایش و تزئین کتاب های شعر داشته است و بعدها کم کم راه و روش خود را پیدا کرد.

 

مکتب بغداد (عباسی)

در دوره حکومت امویان (بنی امیه) هنر کتاب آرائی مسلمانان هنوز شکل نگرفته بود، اما با روی کار آمدن عباسیان به ویژه از سده 5 هجری به بعد، تهیه نسخه های خطی به زبان عربی آغاز شد. مکتب بغداد که به آن مکتب عباسی و بین المللی نیز می گویند. اولین مکتب نگارگری اسلامی و نه ایرانی به شمار می آید.

این مکتب در ابتدا تحت نفوذ هنر روم شرقی (بیزانس) قرار داشت ولی در سال های پایانی خود، زیر نفوذ هنر ساسانی و شیوه مصور سازی مانوی درآمد و این زمانی بود که سلجوقیان در ایران حکومت می کردند و مکتب ایرانی سلجوقی، با ویژگی ها و اعتبار خاص خود در حال فعالیت و شکوفائی بود.

به علت آن که تصویر سازان عرب، ایرانی و سریانی در شکل گیری مکتب بغداد سهم داشته اند، به آن مکتب جهانی عباسی (مکتب بین المللی) عباسی می گویند.

نسخه های خطی و مصور دوره عباسی در شهرهای بغداد و موصل تهیه می شد، در این آثار استفاده از نقش های اناری، بال های فرشته گون و چگونگی بازنمائی حیوانات، از هنر ساسانی گرفته شد و در پیش زمینه این نگاره ها شاخ و برگی به نشانه طبیعت به چشم می خورد. چین و چروک لباس ها و هاله نورانی دور سر به شیوه مسیحی (بیزانسی) است. پوشاک، چهره ها و موضوع های نگاره های این مکتب، عربی است.

نخستین کتاب های مصور شده در مکتب عباسی (بغداد ، عراق) بیشتر جنبه علمی و فنی و کمتر جنبه ادبی داشتند و درباره موضوعات پزشکی، ستاره شناسی و مکانیک بودند. این کتاب ترجمه کتاب های یونانی، پهلوی و سانسکریت بودند. هنرمندان بغداد در حین ترجمه این کتاب ها، آن ها را نقاشی هم می کردند.

نگاره های بغداد بدون رنگ آمیزی زمینه و بطور مستقیم روی صفحه سفید کاغذ کشیده می شدند. این روش برخورد، با سنت تصویرسازی ایرانیان که روی زمینه های رنگی کار می کردند متفاوت بود. در نقاشی های مکتب عباسی همچنین تصویر و متن اغلب در یکدیگر تداخل می کردند و تصاویر جزئی از متن کتاب می شدند. در مکتب عباسی شکل های جانوری و انسانی اندکی درشت تر و اندام ها اغلب کوتاه ، پهن ، مشخص و صریح نشان داده می شد.

از ویژگی های هنر دوره عباسیان وجود نقاشی ها و تزئیناتی است که در آرایش کاخ های خلفا به چشم می خورد، از آن جمله می توان به فرسک های کاخ جوسق الخاقانی اشاره کرد که مربوط

به سده 3 هجری هستند. نقاشی های دیواری شناخته شده رقصندگان و زن شکارچی در این کاخ قرار دارند.

اغلب کتاب های مصور به دست آمده از دوران عباسی مربوط به سده 6 هجری و پس از آن هستند. این کتاب ها به سبب آن که در بغداد پایتخت خلفای عباسی به تصویر درآمده اند، به مکتب بغداد نسبت داده می شوند.

نسخه های خطی اولیه مکتب بغداد به طور مستقیم یا غیر مستقیم تحت تاثیر هنر بیزانس بود. مانند کتاب الادویه المفرده (خواص الادویه) که ترجمه عربی کتاب دیسقوریدوس یونان باستان در زمینه پزشکی است. این نسخه که قدیم ترین کتاب مصور موجود از مکتب بغداد به شمار می آید. در سال 619 به دست عبدالله بن فضل مصور نوشته شده است. در کتاب الادویه المفرد پیکره ها از حالت طبیعت گرائی خارج شده و حالت خطی به خود گرفته اند. صاحب نظران مصور سازی کتاب دیگری به نام خواص عقاقیر را نیز به عبدالله بن فضل نسبت می دهند.

نمونه بارز و مشهور کتاب مصور شده در مکتب بغداد، مقامات حریری اثر یحیی بن محمود الواسطی بزرگ ترین نقاش مکتب عباسی است. آثار الواسطی نقطه اوج اولین مکتب در هنر کتاب آرائی مسلمانان (مکتب بغداد) به شمار می اید. خوشنویسی این نسخه مقامات حریری را عبدالله صیرفی انجام داده است. الواسطی نقاش بزرگی بود، زیرا توانست از ترکیب خواص هنرهای ایرانی و مسیحی هنر تصویر سازی اسلامی را بنا نهد.

البطره (درباره دامپزشکی)، کلیله و دمنه، فی معرفه الخیال الهندسیه (هندسه و ریاضیات) و رسایل الخوان الصفا از دیگر کتاب های مصور شده در مکتب بغداد هستند. ابن بختیشوع نگارگر رسایل اخوان الصفا بوده است.

مقامه واژه ای است عربی و به معنی مجلس، شرح داستان، بیان سرگذشت و خطبه است. مقامه به نوشته ای گفته می شود که دارای نثر فنی و صنایع بدیع و همراه با اشعار و امثال باشد. مقامات حریری و مقامات بدیعی (اثر بدیع الزمان همدانی با 51 مقاله) در عربی و مقامات حمیدی در فارسی از نمونه های مهم مقامات به شمار می آیند. پیشینه این گونه داستان ها که دارای یک قهرمان و راوی خیالی است، به سده 4 هجری و بدیع الزمان همدانی برمی گردد و پس از وی ابوالقاسم حریری آن را ادامه و پرورش داد تا جائی که بر پیشکسوت خود نیز پیشی گرفت.

مقامات حریری به زبان عربی و تالیف ابومحمد قاسم بن علی بن عثمان حریری بصری ادیب و نویسنده نامی عراقی است، که به تقلید از مقامات بدیع الزمان همدانی نوشته شده و دارای 50

مقامه (داستان) است. این کتاب که به داستان اعمال و فعالیت های دو شخصیت خیالی به نام های حارث بن همام و ابوزید سروجی می پردازد، بلافاصله مورد توجه فراوان قرار گرفت و خوانندگان بسیاری پیدا کرد.

تصاویر کتاب مقامات حریری اثر یحیی بن محمود الواسطی است . آثار نقاشی الواسطی را نقطه اوج مکتب کتاب آرائی مسلمانان (مکتب بین المللی عباسی) می دانند. تصاویر کتاب مقامات حریری با دیدی رئالیستی و واقع گرایانه کشیده شده اند.

مولانا عبالله صیرفی تبریزی از خوشنویسان نامدار سده 8 هجری و شاگرد یاقوت مستعصمی و نیز سید حیدر گنده نویس بود. او که شاگرد یاقوت بود در انتقال مرکزیت خوشنویسی اسلامی به داخل ایران و سپس از طریق شاگردانش به کشور ترکیه نقش زیادی داشت. کتیبه های مسجد استاد و شاگرد در شهر تبریز به دست صیرفی و شاگردش نوشته شده و دلیل نام گذاری مسجد نیز همین است.

باید دانست که فتح بغداد و کشته شدن خلیفه عباسی به دست هولاکوخان مغول به فعالیت هنری مکتب بغداد پایان نداد، بلکه سبب شد که آثار این مکتب رنگ و بوئی دیگر بگیرد. 

 

اسرافیل درصور می دمد و خبر از برپائی قیامت می دهد نمونه ای معروف از نقاشی مکتب بغداد است. 

                                ادامه دارد....